Η σημασία της δημοκρατίας και ο ρόλος του πολίτη


Επειδή ακούγονται, για πρώτη φορά ίσως τόσο έντονα, φωνές που απαξιώνουν όχι μόνο τα κόμματα, αλλά και τις δημοκρατικές συνθήκες του πολιτικού μας συστήματος, θα ήθελα να θυμίσω τη σημασία της δημοκρατίας και το ρόλο των πολιτών σ’ αυτή.

Ανέκαθεν  η δημοκρατία έθεσε ως βάση της  την ανάδειξη της θέλησης του  λαού με κυρίαρχα αιτήματα την ελευθερία  και τη δικαιοσύνη, αιτήματα που, μαζί με τη σημασία που αποδόθηκε στο  συλλογικό τρόπο ζωής, θεωρήθηκαν εξέχουσες προϋποθέσεις για την  ανθρώπινη πρόοδο και ανάπτυξη.

Πρεσβεύοντας  εξ ορισμού τη σημασία της λαϊκής κυριαρχίας (δημοκρατία σημαίνει εξουσία  που ασκείται από το δήμο, δηλαδή το λαό), η δημοκρατία εξήρε το ρόλο του λαού σ’ όλες τις διαδικασίες  της πολιτικής ζωής. Θεώρησε τη συλλογικότητα στις αποφάσεις ως συστατικό στοιχείο προάσπισης του  γενικού συμφέροντος και διαμόρφωσε ένα πολιτικό σύστημα, στο οποίο  αυτές οι αποφάσεις συνδιαμορφώνονται  με γνώμονα το συμφέρον του συνόλου  κι όχι μιας συγκεκριμένης τάξης  ή ομάδας ανθρώπων. Έδωσε, έτσι λόγο και συμμετοχή σε κάθε ένα που  αποτελεί μέρος του συνόλου αυτού, καθορίζοντας την έννοια του πολίτη, ως ατόμου που συμμετέχει συνειδητά  στην πολιτική ζωή σε αντιδιαστολή με εκείνη του υπηκόου, που απλώς  υπακούει στα κελεύσματα της εξουσίας.


Μέσω του  παραπάνω  καθορισμού προέκυψαν  κι άλλα συστατικά στοιχεία που εξυψώνουν  ακόμη περισσότερο το ρόλο του  λαού, όπως η ισηγορία, η παρρησία, η ισοτιμία, η ισονομία. Του έδωσε  τη δυνατότητα του λόγου, και μάλιστα  της ελεύθερης έκφρασής του, ώστε, μέσω της πολυφωνίας, να ακούγονται όλες οι απόψεις. Θεώρησε κάθε πολίτη ισότιμο μέλος της κοινωνίας, δίνοντάς του την ευκαιρία να αναδείξει  τα προσόντα του και τις δυνατότητές  του και να υπηρετήσει μ’ αυτά το σύνολο. Τοποθέτησε το νόμο υπεράνω  όλων, ώστε να αποφεύγεται η μεροληψία  και η αυταρχικότητα της εξουσίας, ειδικότερα σε βάρος των αδυνάτων. Διέκρινε τις βασικές αρχές της  εξουσίας, ανακόπτοντας τη δυνατότητα αυθαιρεσίας που έδινε η συγκέντρωση όλων των εξουσιών σε ένα μόνο πρόσωπο ή μικρή ομάδα προσώπων. Έδωσε σε κάθε πολίτη τη δύναμη να ελέγχει τις εξουσίες, καθώς και να διαμορφώνει αντίστοιχους φορείς ελέγχου, ώστε να στηλιτεύεται η κακοδιαχείριση αυτών των εξουσιών. Μετέτρεψε το άτομο, από άβουλο θεατή, σε ενεργό συμμέτοχο των εξελίξεων στην πόλη του.  Ανέδειξε τη συμμετοχή αυτή σε υποχρέωση, απαξίωσε αντίστοιχα την αδιαφορία, αποκαλώντας , μάλιστα αυτόν που δε μετέχει στα κοινά άχρηστο, κατά τη γνωστή φράση του Θουκυδίδη.

Η ενεργός  συμμετοχή του ατόμου στα κοινά  κατέστησε επιτακτική ανάγκη τη διάπλαση όχι απλώς ενεργών πολιτών, αλλά πολιτών με οξυμένη κριτική ικανότητα, έτσι ώστε να αποφασίζουν και να κρίνουν σωστά κι ωφέλιμα. Τούτη  η ανάγκη θεραπεύτηκε με την ανάδειξη της παιδείας σε βασικό παράγοντα  διαμόρφωσης δημοκρατικής πολιτικής  συνείδησης. Κανένα άτομο δε θα μπορούσε να λειτουργήσει μέσα σ’ ένα δημοκρατικό  σύστημα και κανένας λαός δε θα μπορούσε να έχει ουσιώδη ρόλο, αν δεν  είχε διαπαιδαγωγηθεί κατάλληλα  για το ρόλο αυτό. Έθεσε, λοιπόν η  δημοκρατία – πρώτη αυτή – ως απαραίτητη προϋπόθεση τη συγκρότηση φορέων εκπαίδευσης και μάλιστα  κοινής και δωρεάν, που θα προσφέρεται, δίχως περιορισμό, σε όλους τους πολίτες.

Οι αξίες  που αποτέλεσαν τα θεμέλια της  δημοκρατίας, οι ιδέες αυτές αξίες  αναδείχθηκαν μέσω αυτής. Βασική αξία της, όμως είναι η λαϊκή κυριαρχία, η ανάδειξη της συλλογικής βούλησης, έτσι ώστε να επικρατήσουν πραγματικές  συνθήκες δικαιοσύνης και ελευθερίας. Το γνωστό ρητό «εν τη ενώσει η ισχύς» αποτελεί την απαρχή της δημοκρατίας  ως πολιτικό σύστημα. Κι είναι αυτό το πολιτικό σύστημα,  η δημοκρατία, που σηματοδοτεί το πέρασμα του  ανθρώπου από την ατομικιστική προσέγγιση του κόσμου στη συλλογική του  ενατένιση, τη μοναδική που θα μπορούσε να οδηγήσει ολόκληρη την ανθρωπότητα  στην πρόοδο που της ταιριάζει.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου